Atopowe zapalenie skóry (AZS) to przewlekłe, zapalne schorzenie skóry o charakterze nawrotowym, którego początek ma miejsce zwykle w okresie wczesnego dzieciństwa. Notuje się, że ponad połowa wszystkich przypadków objawia się w pierwszym roku życia, a 90% przed jego ukończeniem. Jak wskazują dane literaturowe, występowanie tej choroby na przestrzeni ostatnich 20–30 lat zwiększyło się prawie dwukrotnie, co może świadczyć o istotnym wpływie czynników środowiskowych i uprzemysłowienia na ujawnianie się dolegliwości. Najbardziej typowym objawem atopowego zapalenia skóry jest silny świąd. Zmiany skórne cechuje określona morfologia i miejsce występowania. Co charakterystyczne, dermatoza ta bardzo często współistnieje z innymi IgE-zależnymi chorobami atopowymi, jak np. alergiczny nieżyt nosa, astma oskrzelowa czy alergie pokarmowe. R e k l a m aPOLECAMY Przyczyny występowania atopowego zapalenia skóry Występowanie AZS związane jest ze wspomnianymi już czynnikami środowiskowymi, jednak dużą rolę pełnią tu także czynniki genetyczne. Jak wykazują badania, dolegliwość ta jest uwarunkowana wielogenowo. Do chwili obecnej w genomie człowieka zidentyfikowano kilka regionów zawierających geny związane z AZS. Udowodniono, że jeśli jedno z bliźniąt jednojajowych cierpi na AZS, to ryzyko wystąpienia dolegliwości u drugiego dziecka wynosi 70–86%. W przypadku bliźniąt dwujajowych ryzyko to wynosi jedynie 21–23%. Kiedy jedno z rodziców choruje na ASZ, ryzyko pojawienia się choroby u dziecka wynosi 30%, natomiast w przypadku występowania AZS u obojga rodziców – 50–70%. Genetyczne skłonności do atopii mogą być wyzwalane przez liczne czynniki środowiskowe, takie jak: roztocza kurzu domowego, alergeny pyłków roślin, alergeny pochodzenia zwierzęcego, alergeny pochodzenia bakteryjnego lub grzybiczego, alergeny pokarmowe (w tym mleko krowie, ryby, jajo kurze), zanieczyszczenie środowiska, stres, zmiany hormonalne związane np. z ciążą, miesiączką lub przekwitaniem. Choroba ta niewątpliwie obniża komfort życia zarówno pacjenta, jak i jego rodziny. Nie chodzi tu bynajmniej o samą fizyczność objawów, ale o niezwykle istotny aspekt psychiczny. Świąd i uporczywe drapanie wywołują u chorego rozdrażnienie i nerwowość, szczególnie w nocy. Z uwagi na nieuleczalność choroby, którą można jedynie zaleczać i starać się eliminować czynniki powodujące jej zaostrzenie, rodzice dzieci chorych na AZS również doświadczają przykrych przeżyć. Bardzo często jest to bezsilność wobec nawracających dolegliwości wywołujących cierpienie dziecka. R E K L A M A Obraz kliniczny AZS Obraz kliniczny stanowi podstawę rozpoznawania AZS. Za główne wytyczne, które zwykle stosuje się w diagnozowaniu uznaje się kryteria wg Haffina i Rajki, obejmujące 4 kryteria większe i 23 mniejsze (tabela 1). Występowanie 3 z 4 głównych objawów oraz 3 mniejszych umożliwia stwierdzenie obecności AZS. Jego charakterystyczną cechą jest suchość i świąd skóry (wynikające z dysfunkcji bariery skórnej), które występują praktycznie u wszystkich pacjentów. Z uwagi na duże zróżnicowanie w obrazie klinicznym choroby, wyodrębnia się jej postać niemowlęcą, dziecięcą, młodzieńczą i „dorosłą”: okres niemowlęcy (do – zmiany skórne pojawiają się nawet już w pierwszych tygodniach życia, najczęściej na twarzy, z tyłu głowy, w okolicach płatków usznych, na nadgarstkach i bocznych powierzchniach nóg. Mają charakter rumieniowych, grudkowych wykwitów z tendencją do łuszczenia i sączenia. Typowe są zaczerwienienia, a także pęknięcia skóry oraz strupki pojawiające się na skutek zasychania wydzieliny sączącej się z nadżerek. Stosunkowo często zmiany ulegają zakażeniom bakteryjnym; okres dzieciństwa (do – zmiany obejmują w szczególności zgięcia łokciowe i podkolanowe, kark, twarz, tułów. Wykwity mają charakter grudek lub pęcherzyków, z towarzyszącym silnym świądem i tendencją do lichenizacji. Przypominają liszaje o wyraźnie zaznaczonej granicy; okres młodzieńczy i wieku dorosłego – przewlekłe, swędzące, naciekowe zmiany o liszajowatym charakterze mogą występować na całym ciele. Węzły chłonne w pachwinach i pod pachami niekiedy ulegają powiększeniu. Leczenie – wskazania ogólne Objawowe leczenie AZS wiąże się przede wszystkim z właściwą pielęgnacją skóry chorego – opartą w głównej mierze o terapię emolientową. Dodatkowo w większości przypadków niezbędne jest włączenie glikokortyko- steroidów i leków immunomodulujących o działaniu miejscowym. Zastosowanie odnajdują tu także leki o działaniu przeciwhistaminowym i przeciwbakteryjnym (w przypadku bakteryjnych zmian skórnych). W cięższych przypadkach wykorzystywane jest niekiedy leczenie systemowe przy użyciu takich preparatów, jak glikokortykosteroidy, metotreksat, cyklosporyna. Bywa, że włączana jest także fototerapia czy immunoterapia swoista. Dobór właściwego leczenia uzależniony jest przede wszystkim od stopnia zaawansowania dolegliwości. Naturalne wspomaganie leczenia AZS Niektórzy badacze sugerują, że AZS może być związane z nieprawidłowym metabolizmem niezbędnych nienasyconych kwasów tłuszczowych, zwłaszcza z nieprawidłowościami w produkcji kwasu gamma-linolenowego (GLA). Badania przeprowadzone w latach 1930–1950 wykazały, że brak niezbędnych nienasyconych kwasów tłuszczowych omega-6 może powodować stan zapalny skóry u zwierząt i ludzi. Późniejsze, szczegółowe doświadczenia udowodniły, że w niektórych grupach pacjentów z AZS występuje funkcjonalny niedobór delta-6 desaturazy. Delta-6 desaturaza przekształca kwas linolowy (LA) w GLA, który jest następnie metabolizowany do kwasu dihomo-gamma-linolenowego (DGLA). Wykazano, że funkcjonalny niedobór delta-6 desaturazy powoduje wzrost poziomu LA i spadek GLA, DGLA, kwasu arachidonowego i prostaglandyny E1 (PGE1) u pacjentów z AZS. Niedobór PGE1 może prowadzić do dysregulacji immunologicznej i dominacji zapalnych PGE2 i PGF2. Przeprowadzono więc wiele badań weryfikujących wpływ suplementacji GLA u pacjentów z AZS, ale wyniki były niejednoznaczne. W badaniach tych najczęściej wykorzystywano olej z wiesiołka dwuletniego. Niektóre z doniesień dotyczą ponadto oleju z ogórecznika lekarskiego oraz oleju z czarnuszki siewnej. Tab. 1. Kryteria rozpoznawania AZS Kryteria większe Kryteria mniejsze świąd przewlekły, nawrotowy charakter charakterystyczna morfologia zmian i ich lokalizacja osobniczy lub rodzinny wywiad atopowy suchość skóry rybia łuska natychmiastowe reakcje skórne podwyższony poziom IgE wczesny wiek występowania zmian skłonność do nawrotowych zakażeń skóry nieswoisty wyprysk rąk/stóp wyprysk sutków zapalenie czerwieni warg nawrotowe zapalenie spojówek fałd Denniego-Morgana stożek rogówki zaćma zacienienie wokół oczu łupież biały fałd szyjny świąd po spoceniu nietolerancja pokarmów nietolerancja wełny zaostrzenia po zdenerwowaniu biały dermografizm rumień twarzy akcentacja mieszków włosowych Wewnętrzne zastosowanie olejów roślinnych bogatych w kwasy NNKT we wspomaganiu leczenia AZS 1. Olej z wiesiołka dwuletniego Wiesiołek dwuletni (Oenothera biennis L.) jest jednoroczną rośliną zielną występująca powszechnie w Europie, Ameryce Północnej i Azji. W Polsce porasta dziko nieużytki i mało żyzne gleby, ale od wielu lat występuje także w uprawie. W lecznictwie wykorzystywany jest przede wszystkim olej z wiesiołka dwuletniego, który otrzymuje się w wyniku tłoczenia na zimno nasion. Preparat taki stanowi bogate źródło niezbędnych nienasyconych kwasów tłuszczowych (NNKT), w szczególności kwasu linolowego (nie mniej niż 65%) i gamma-linolenowego (GLA). W monografii opublikowanej w 2011 roku przez Europejską Agencję ds. Leków (EMA) uznano olej z wiesiołka za produkt medyczny tradycyjnego stosowania w łagodzeniu świądu w ostrych i chronicznych dolegliwościach suchej skóry. Bardzo często wykorzystuje się go w dermatologii jako preparat wspomagający leczenie przewlekłych dolegliwości takich jak łuszczyca, trądzik, choroby alergiczne i wyprysk atopowy. Na podstawie szczegółowego przeglądu randomizowanych badań weryfikujących wpływ oleju z wiesiołka (OW) na pacjentów z AZS nie do końca można jednoznacznie ocenić jego efekt leczniczy. Bamford i wsp. przeprowadzili podwójnie ślepe badanie z 154 pacjentami z AZS i odkryli, że OW nie poprawił znacząco kondycji skóry w porównaniu z placebo. Podobnie w badaniu przeprowadzonym przez Bertha-Jonesa i Grahama-Browna z udziałem 123 osób wykazano, że objawy choroby nie poprawiły się istotnie w grupach przyjmujących OW w porównaniu z grupą placebo. Przeciwnie, Bordoni i wsp. zbadali 24 pacjentów z AZS i odkryli, że OW znacząco zmniejszyło objawy AZS w porównaniu z placebo. Podobne wyniki otrzymał Schalin-Karrila, który przeprowadził badanie z 25 pacjentami z AZS i poinformował, że nasilenie dolegliwości zmniejszyło się zarówno w grupie OW i grupie placebo, ale wyniki były znacznie lepsze w pierwszej wymienionej. W grupie otrzymującej olejek z wiesiołka wykazano istotne zmniejszenie suchości skóry, świądu i zakresu skóry objętego zmianami. Humphreys i wsp. przeprowadzili badanie z udziałem 58 pacjentów z umiarkowaną do ciężkiej postaci AZS i wykazali, że rumień i uszkodzenie powierzchni skóry uległy znacznej poprawie w grupie OW, przeciwnie do grupy placebo. Wreszcie badanie przeprowadzone z 25 pacjentami z AZS wykazało, że wszystkie wskaźniki pomiaru, w tym zakres zmian, ich ciężkość, świąd i suchość skóry, uległy znacznie większej poprawie w grupie OW w porównaniu z grupą placebo. Niestety metodologia prowadzenia powyższych badań pozostawia niekiedy wiele do życzenia. Niektóre z nich prowadzono w latach 80. XX wieku, czyli stosunkowo dawno. Zdarzało się, że autorzy pomijali istotne aspekty, jak chociażby informacje o dokładnym dawkowaniu. Dwa doświadczenia przeprowadzone w późniejszym czasie w celu zweryfikowania wpływu GLA na koreańskich pacjentach z AZS dostarczyły obiecujących wyników. Yoon i wsp. przeprowadzili w 2002 roku próbę z 14 dorosłymi cierpiącymi na AZS i odnotowali, że zakres zmian skórnych i stopień świądu znacząco zmniejszył się u wszystkich pacjentów otrzymujących OW. W innym badaniu pochodzącym z 2013 roku grupę badanych stanowiło 40 dzieci z AZS. Pacjenci zostali podzieleni na grupę otrzymującą 160 mg OW i grupę suplementującą 320 mg OW. Odnotowano poprawę w zakresie oceny EASI (skala mająca na celu ocenę aktywności wyprysku, ang. Eczema Area and Severity Index), a poziom GLA we krwi znacznie wzrósł w obu grupach. Efekt był zależny od dawki (lepsze wyniki w grupie przyjmującej większą dawkę OW). Dobrze zaprojektowane, randomizowane, podwójnie zaślepione badanie, kontrolowane placebo przeprowadzono także w 2018 roku. Obejmowało ono okres 4 miesięcy, a pacjenci, w zależności od przynależności do grupy otrzymywali 450 mg OW lub placebo. Zauważono znaczącą poprawę wskaźnika EASI z jednoczesną poprawą stopnia nawodnienia skóry w porównaniu z grupą placebo, tym samym uzasadniając sens stosowania oleju z wiesiołka jako preparatu wspomagającego leczenie AZS. 2. Olej z ogórecznika Ogórecznik lekarski (Borago officinalis L.) to jednoroczna roślina z rodziny szerokolistnych, która do początku lat 90. XX w. występowała w naszym kraju wyłącznie w stanie dzikim, a w późniejszym czasie również w uprawie. Od wielu już lat to bardzo ceniony surowiec zielarski. Nasiona ogórecznika lekarskiego zawierają olej tłusty, w którym obecne są nienasycone kwasy tłuszczowe, w szczególności kwas γ-linolenowy (10–28%), kwas linolowy (35–40%) i kwas α-linolenowy (4–5%). Badań na temat korzystnego wpływu oleju z ogórecznika w łagodzeniu objawów AZS jest znacznie mniej niż w przypadku oleju z wiesiołka, jednak niektóre z nich potwierdzają także i jego skuteczność w tej dolegliwości. W 1997 roku przeprowadzono badanie w podwójnie ślepą próbą, kontrolowane placebo. Wzięło w nim udział 24 pacjentów w wieku od 3 do 17 lat. Niestety po 14 tygodniach stosowania 360 mg kwasu gamma-linolenowego otrzymanego z nasion ogórecznika nie odnotowano znaczącej poprawy, a wyniki były porównywalne z tymi, które otrzymano dla grupy placebo. Z kolei w innym randomizowanym, prowadzonym metodą podwójnie ślepej próby i kontrolowanym placebo badaniu, 50 pacjentów z łagodnym i umiarkowanym AZS otrzymywało olej z nasion ogórecznika (OO) (2 x 1000mg) lub olej palmowy (placebo) przez 12 tygodni. W badaniu dopuszczono także miejscowe stosowanie maści i kremów o działaniu przeciwzapalnym. Codziennie mierzono wskaźnik ADASI (Atopic dermatitis area and severity index), wskaźnik nasilenia atopowego zapalenia skóry, w tym nasilenie wyprysku i intensywność świądu; ponadto mierzono stężenie NNKT i IgE w surowicy. 18 pacjentów z grupy OO i 14 pacjentów z grupy placebo ukończyło trwające 12 tygodni badanie. Poprawę odnotowano u 14 osób w grupie OO i 6 w grupie placebo. Równolegle do polepszenia kondycji skóry w grupie następował wzrost poziomu kwasu gamma-linolenowego i kwasu dihomo-gammalinolenowego. Nie odnotowano znaczącej zmiany w całkowitej ilości IgE w surowicy przed i po terapii. Na podstawie otrzymanych wyników wysnuto wniosek, że olej z ogórecznika wykazuje korzystne działanie w przebiegu łagodnego i umiarkowanego AZS. 3. Olej z czarnuszki siewnej Czarnuszka siewna (Nigella sativa L.) od dłuższego już czasu bije rekordy popularności jako roślina o wielokierunkowym działaniu leczniczym. Porasta dziko tereny suche i subtropikalne. W niektórych regionach Polski spotkać ją można w uprawie. Nasiona czarnuszki zawierają 30–50% oleju tłustego, z czego około 85% stanowią nienasycone kwasy tłuszczowe, w tym: linolowy (55,6%), oleinowy (ok. 20%) α-linolenowy (do 1%) oraz rzadki w przyrodzie eikozadienowy (2,6–3%) i inne. Ponadto także nasycone kwasy tłuszczowe: palmitynowy (12,5%), mirystynowy, stearynowy, arachidowy i inne. Kliniczne badanie oceniające skuteczność oleju z nasion czarnuszki siewnej przeprowadzono na dwóch grupach pacjentów. 63 badanych w wieku 6–17 lat, u których występował katar alergiczny, astma i egzemy atopowe otrzymywało 3 x dziennie po 1 kapsułce zawierającej 500 mg oleju z czarnuszki przez 8 tygodni. Z kolei 49 pacjentów w przedziale wiekowym 6–15 lat z objawami kataru, astmy i atopii otrzymywało 3 x dziennie po 2 kapsułki (w sumie 1000 mg oleju z czarnuszki na dobę). U 80% pacjentów uzyskano zmniejszenie dolegliwości, takich jak alergiczny katar i kaszel, jednak w przypadku atopowych zmian skórnych nie odnotowano znaczących zmian. Niemniej z uwagi na fakt, że AZS bardzo często towarzyszą inne dolegliwości o podłożu alergicznym, w tym katar i kaszel, stosowanie oleju z czarnuszki o działaniu przeciwhistaminowym i przeciwzapalnym jest jak najbardziej uzasadnione. Zewnętrzne stosowanie olejówi surowców roślinnych wspomagających leczenie AZS 1. Oleje roślinne jako emolienty Opisywane powyżej oleje bogate w NNKT mogą pełnić istotną rolę we wspomaganiu leczenia atopowego zapalenia skóry także poprzez zastosowanie zewnętrzne. Obok nich wymienić można ponadto olej ze słodkich migdałów i słonecznika. Korzystnymi właściwościami w łagodzeniu objawów atopii odznaczają się również bogata w kwas oleinowy oliwa z oliwek, masło shea, olej z kiełków pszenicy, pestek winogron, jojoby, nasion lnu czy owsa. Dlatego też stanowią składnik licznych preparatów wykorzystywanych w pielęgnacji skóry u pacjentów z atopią. Oleje roślinne prezentujące właściwości emoliencyjne wykorzystywano już w starożytności. Ich stosowanie bardzo często pozwala ograniczyć aplikacje leków o działaniu sterydowym. Głównym zadaniem emolientów jest odbudowa bariery lipidowej naskórka. Dzięki temu, że wykazują działanie epidermalne, nie przenikają przez warstwę naskórka, tworząc na jego powierzchni barierę okluzyjną w postaci cienkiego filmu, chroniącą przed nadmierną utratą wody z głębiej położonych warstw skóry. Kwasy linolowy, linolenowy i gamma-linolenowy są prekursorami ceramidów syntetyzowanych w naskórku. Przywracają i utrzymują równowagę kwasowo-wodno-lipidową w skórze, biorą udział w tworzeniu cementu międzykomórkowego i ułatwiają regenerację naskórka. 2. Owies koloidalny Zawiesiny koloidalne płatków owsianych uznaje się za szczególnie pomocne w leczeniu atopowego zapalenia skóry. Na podstawie wytycznych Agencji Żywności i Leków (FDA) owies koloidalny, który cechuje się właściwościami ochronnymi i wygładzającymi wskazany jest w przypadku świądu i podrażnienia występujących w przebiegu wyprysku atopowego. Badania wykazały, że miejscowe stosowanie preparatów zawierających owies koloidalny łagodzi objawy AZS poprzez przywracanie bariery ochronnej skórze, ale także poprzez wspomaganie w utrzymaniu właściwego nawilżenia na skutek wiązania wody. Dodatkowo owies może działać jako swoisty bufor utrzymujący pH skóry na właściwym poziomie. W związku z powyższym niekiedy możliwe staje się ograniczenie stosowania miejscowych kortykosteroidów. Koloidalny owies bardzo często stanowi składnik dermokosmetyków dedykowanych chorym z AZS. W podwójnie ślepym, randomizowanym badaniu przeprowadzonym przez Pigatto i wsp. udowodniono, że miejscowe stosowanie koloidalnego owsa znacząco wspomaga leczenie łagodnego AZS u dzieci poniżej 2. roku życia. Należy jednak pamiętać, że owies to surowiec o potencjalnym działaniu alergizującym, stąd wskazane jest zachowanie ostrożności i upewnienie się czy może być on stosowany u konkretnego pacjenta. 3. Surowce roślinne bogate w polifenole Wyniki badań wskazują, że wyciągi z roślin bogatych w polifenole, w szczególności flawonoidy mogą być wykorzystywane w leczeniu AZS. Flawonoidy to duża grupa związków naturalnych występujących w roślinach. Powszechnie... Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów Co zyskasz, kupując prenumeratę? 6 wydań czasopisma "Naturoterapia w praktyce" w roku + wydania specjalne Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma Dodatkowe artykuły i filmy ...i wiele więcej! Sprawdź